Prokrastinasiya – vacib işləri davamlı olaraq sonraya saxlamaq meylidir. Bu, insanda azadlıq hissi yaratsa da, əslində vaxtını əlindən alır. İlk baxışda qayğısız bir davranış kimi görünsə də, sonradan günahkarlıq və narahatlıq hissi yaradır.

 

Prokrastinasiyaya meylli insan özünü yalandan təhlükəsizlikdə hiss edir. O düşünür ki, hər şey nəzarət altındadır və tələsməyə ehtiyac yoxdur. Çox vaxt tapşırığın nə qədər vaxt aparacağını düzgün qiymətləndirmir. Məsələn, 2 saatlıq işi 30 dəqiqəyə bitirəcəyini zənn edir. Buna görə də əvvəlcə rahatlıq və yüngüllük hiss etsə də, sonradan qorxu, narahatlıq, acizlik və özünə qarşı qəzəb yaşayır.

 

Bu vərdişi dəyişmək çətindir. Çünki prokrastinasiyaya meylli insan çox vaxt bunda problem görmür. Yaxşı qiymət alması (və ya növbəti sinfə keçməsi) onda belə bir inam yarada bilər ki, son anda işləmək daha effektivdir.

 

Təəssüf ki, işləri təxirə salmaq təkcə vaxt itkisi ilə nəticələnmir. İnsan işin mütləq xoşagəlməz olduğu barədə yanlış düşüncə formalaşdırır. Eyni zamanda planlaşdırma, təşkilatçılıq, məntiqi düşünmə və detallara diqqət kimi vacib bacarıqlar kifayət qədər inkişaf etmir.

 

Prokrastinasiya ilə mübarizə aparmaq çətindir, çünki o, çox vaxt insanın özü də fərqində olmadığı problemlərin – qəzəb, mükəmməlçilik və ya özünə inamsızlıq kimi hisslərin öhdəsindən gəlmək cəhdidir. Bu davranış həmin hisslərdən yaranan narahatlığı müvəqqəti azaltsa da, problemlərin özünü həll etmir.

 

Prokrastinasiyanın əsas səbəblərindən biri qəzəb ola bilər. Valideynlərin və ya müəllimlərin qoyduğu qaydalardan narazı olan yeniyetmələr etirazlarını bəzən tapşırıqları gecikdirməklə və ya onları yarımçıq yerinə yetirməklə ifadə edirlər.

 

Bir çox yeniyetmə açıq şəkildə etiraz etməyə cəsarət etmir, çünki bunun nəticələrindən çəkinir. Buna görə də passiv müqavimət yolu seçir. Bu davranış müəyyən mənada özünə zərər versə də, yeniyetmə üçün əsas məqsəd müstəqilliyini hiss etməkdir. Sanki o, belə deyir: Mənə nə vaxt nə edəcəyimi siz deyə bilməzsiniz. Hazır olanda edəcəyəm.

 

Prokrastinasiyaya meylli insan öz davranışlarının nəticələrini yaşasa da, özünü vəziyyətin qurbanı hesab edir. O düşünür ki, başqaları ondan daim nəsə tələb edir və onun seçimi yoxdur.

 

Belə insan üçün həm işi görmək, həm də görməmək narahatlıq yaradır. O, tapşırığı yerinə yetirməli olduğunu bilir, amma bunu öz istəyi ilə etmir.

 

Yeniyetmələrdə bu vəziyyət belə görünə bilər:

 

Məsələn, yeniyetmə kimya fənnini sevmir. Tapşırıqlar ona çətin gəlir və düzgün yerinə yetirə bilməyəcəyini düşündüyü üçün ümumiyyətlə başlamaq istəmir. Qarşıda imtahan olduğunu bilir, amma uğur qazanacağına inanmır. Nəticədə vəziyyəti ədalətsiz hesab edir və belə fikirlər səsləndirir:

* “Kimya çox çətindir.”
* “Müəllim yaxşı izah etmir.”
* “Məni sevmir.”
* “Çox sürətli danışır.”

Bu düşüncələr onun məsuliyyətdən uzaqlaşmasına səbəb olur.

 

 

Belə yeniyetmələr uzun illər ərzində öz bacarıqlarına şübhə edir, uğur qazana biləcəklərinə inanmırlar. Bu vəziyyət xüsusilə diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu (DEHB) və ya öyrənmə çətinliyi olan uşaqlarda daha çox müşahidə olunur.

 

Kiçik yaşlarda onlar tapşırıqlardan yayınmaqla vəziyyəti idarə edə bilirlər. Lakin siniflər böyüdükcə və dərslər çətinləşdikcə daha az səy göstərirlər. Çünki düşünürlər ki:

* “Dərslər mənim üçün çox çətindir.”
* “Mən kifayət qədər ağıllı deyiləm.”

Bu səbəbdən uğursuz olacaqlarından qorxduqları üçün ümumiyyətlə cəhd etmirlər.

 

Perfeksionist insanlar bəzən tapşırığa başlamağı belə gecikdirirlər. Çünki işi mükəmməl görməli olduqlarını düşünür və bunun üçün çox enerji sərf edəcəklərindən narahat olurlar.

Valideynlər çox vaxt övladlarını perfeksionist hesab etmirlər. Halbuki bu yeniyetmələrin daxilində “mən kifayət qədər bacarıqlı deyiləm” düşüncəsi yaşayır.

Yüksək məqsədlər qoymaq normaldır və insanı inkişaf etdirə bilər. Lakin insan həmin standartlara çatmayacağını düşündükdə perfeksionizm yaranır.

Belə yeniyetmələr özləri üçün qeyri-real gözləntilər müəyyən edir, sonra isə yaranan narahatlıqdan qaçmaq üçün işi təxirə salırlar.

 

Prokrastinasiya böyüklərdə də rast gəlinir. Lakin yeniyetmələrdə bu, çox vaxt emosional yetkinliyin tam formalaşmaması ilə əlaqədardır.

Onlar işə başlayanda prosesdən həzz almaqda çətinlik çəkirlər və yalnız iş bitəndən sonra rahatlıq hiss edirlər. Yeni bir şey öyrənərkən yaranan çətinlik və məyusluğa dözmək onlar üçün asan olmur.

Bu zaman tez-tez belə ifadələr işlədirlər:

“Bu, ədalətli deyil.”

“Bu, mənim üçün çox çətindir.”

Valideynlərin məqsədi yeniyetməyə “Mən bacara bilərəm” düşüncəsini formalaşdırmaq olmalıdır.

Eyni zamanda ona müstəqil qərar vermək və məsuliyyət daşımaq imkanı yaratmaq vacibdir. Daxili motivasiya yalnız bu yolla inkişaf edir.

 

Valideynlər yeniyetməyə necə kömək edə bilər?

1. Bəhanələri qəbul etməyin

Prokrastinasiyaya meylli insanlar çox vaxt həm özlərini, həm də ətrafdakıları müxtəlif bəhanələrlə inandırmağa çalışırlar. Onlar tapşırığın yerinə yetirilməsi üçün lazım olan vaxtı olduğundan az hesab edir və düşünürlər ki, son anda hər şeyi mükəmməl edə biləcəklər.

Bu cür düşüncələrə rasionallaşdırma deyilir.

Yeniyetmələrin tez-tez istifadə etdiyi bəzi fikirlər bunlardır:

 

* “Vaxtım az olanda daha məhsuldar oluram.”
* “Bir az gözləsəm, bunu daha tez yazaram.”
* “İndi başlasam, sevdiyim serialı qaçıracağam.”
* “Cəmi bir tapşırıqdır, etməsəm də heç nə olmaz.”
* “Necə edəcəyimi bilmirəm, sonra fikirləşərəm.”
* “Əhvalım yaxşı olanda edəcəyəm.”
* “Keçən dəfə də son anda etdim və yaxşı alındı.”

Valideynlər bu bəhanələri qəbul etmək əvəzinə, onların sadəcə təxirəsalma davranışını gücləndirdiyini izah etməlidirlər.

 

2. Mənfi düşüncələri dəyişdirin

Prokrastinasiyaya meylli insanlar tapşırıqlara çox vaxt mənfi yanaşırlar.

Belə düşüncələri daha sağlam fikirlərlə əvəz etmək faydalıdır:

 

Mən bunu etməliyəm - Mən bunu etməyi seçirəm

Bu işi bitirməliyəm - Bu işə haradan başlaya bilərəm?

Hər şeyi mükəmməl etməliyəm - Səhv etmək normaldır

İstirahətə vaxtım yoxdur - İstirahət üçün də vaxt ayıra bilərəm.

 

Bu yanaşma yeniyetmənin tapşırığa qarşı münasibətini dəyişməyə kömək edir.

 

 

Prokrastinasiyanı necə tanımaq olar?

 

Əgər yeniyetmə tez-tez işləri təxirə salırsa, aşağıdakı addımlar faydalı ola bilər:

 

* Prokrastinasiyanın əsl səbəblərini müəyyənləşdirin.
* Bu səbəbləri birlikdə müzakirə edin və onların həlli yollarını axtarın.
* Tapşırığı gözləmədən yerinə yetirməyə başlayın. 

 

Prokrastinasiyanın öhdəsindən gəlmək üçün praktik üsullar

 

Aşağıdakı strategiyalar yeniyetmənin işə başlamağını və davam etməyini asanlaşdıra bilər:

 

* Tapşırığı kiçik və sadə görün. Məsələn, “Bu, sadəcə növbəti yazımdır. Mən bundan əvvəl də belə işlərin öhdəsindən gəlmişəm.”
* Böyük işi kiçik hissələrə bölün. Məsələn: “Bu gün sadəcə mövzu ilə bağlı kitabları seçəcəyəm, sabah isə onları oxumağa başlayacağam.”
* 5 dəqiqə qaydasından istifadə edin. Özünüzə söz verin ki, tapşırıq üzərində cəmi 5 dəqiqə işləyəcəksiniz. Çox vaxt başlamaq ən çətin hissə olur və başladıqdan sonra işi davam etdirmək daha asanlaşır.
* “Pomodoro” texnikasını tətbiq edin. 25 dəqiqə fasiləsiz işləyin, sonra 5 dəqiqə istirahət edin. Bu üsul diqqəti toplamağa və yorğunluğu azaltmağa kömək edir.
* Ən çətin işdən başlayın. Tapşırığı kiçik addımlara bölərək ilk addımı yerinə yetirin. Əgər yenə də çətin görünürsə, deməli, onu daha da kiçik hissələrə ayırmaq lazımdır.

 

Valideynlər üçün əsas tövsiyələr

 

Prokrastinasiya ilə mübarizədə əsas məqsəd yeniyetməni məcbur etmək deyil, onun diqqətini tapşırığa yönəltməyə kömək etməkdir.

 

* Kiçik uğurlarını belə qiymətləndirin.
* Səyini tərifləyin, yalnız nəticəni deyil.
* Uğursuzluqlara görə daim tənqid etməyin.
* Danlamaq və təzyiq göstərməkdən çəkinin. Bu, yeniyetmənin müqavimətini daha da artırır.

 

Prokrastinasiya problemləri daha da dərinləşdirə bilər. Yeniyetmə özünü qurban kimi hiss edir, narahatlığı artır və dərsə qarşı mənfi münasibət formalaşır.

 

Müxtəlif strategiyalar kömək etsə də, bu vərdiş bir gündə dəyişmir. Ən vacib məsələ yeniyetməyə zamanla diqqətini toplamağı, məsuliyyət götürməyi və tapşırıqları mərhələli şəkildə yerinə yetirməyi öyrətməkdir.

 

Valideynin dəstəyi bu prosesdə böyük rol oynayır. Məqsəd yalnız prokrastinasiyanı azaltmaq deyil, həm də yeniyetmədə daxili sakitlik, özünəinam və həyatına görə məsuliyyət hissini inkişaf etdirməkdir.

 

Prokrastinasiya edən yeniyetmə özünü gücsüz və aciz hiss edir. Məqsədyönlü hərəkət etməyi öyrənən yeniyetmə isə özünü güclü, bacarıqlı və həyatına nəzarət edə bilən bir fərd kimi hiss edir.

30.07.2026